Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, Türkiye’nin 1 Ağustos 2025 tarihinde Helsinki Nihai Senedi’nin (Helsinki Final Act) imzalamasının 50’nci yılı olması münasebetiyle bir açıklama yaptı. Helsinki’de 1973 yılında başlayan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK) sürecinin sonunda 1975’te Helsinki Nihai Senedi imzalandı.
AGİT ve Türkiye
AGİK, Soğuk Savaş sırasında Doğu ve Batı blokları arasında düzenli diyalog zemini oluşturmak ve gerginliği azaltmak amacıyla kuruldu. Dolayısıyla, Avrupa’nın güvenliğini artırmak amacıyla ortaya çıkmış bir müzakere forumu ve konferans niteliğine sahip. Soğuk Savaş’taki Yumuşama döneminde Batı Bloku tarafından karşılıklı ve dengeli kuvvet indirimleri müzakereleri önerilerinin ortaya atılması ve önerilerin Doğu Bloku tarafından kabul edilmesinin ardından başlayan AGİK sürecinin sonunda 1975’te Helsinki Nihai Senedi imzalandı. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (Organization for Security and Co-operation in Europe – AGİT) temelini 33 Avrupa ülkesi, ABD ve Kanada tarafından imzalanan Helsinki Nihai Senedi ile AGİK oluşturuyor.
AGİT, siyasi-askerî, ekonomik-çevresel ve insani boyutları olmak üzere güvenliğe kapsamlı bir yaklaşım sergileyen bir uluslararası kuruluş olarak karşımıza çıkıyor. Güvenliğin bu üç boyutunda ilke, norm ve standart geliştiren ve yükümlülüklerin uygulanma durumlarını izleyen AGİT’in esnek bir siyasal diyalog ve müzakere forumu yapısı mevcut. Bunun yanında AGİT, silah kontrolü, güvenlik artırıcı önlemler, insan hakları, azınlıklar, demokratikleşme, polis stratejileri, terörle mücadele, ekonomik ve çevresel faaliyetler gibi çeşitli güvenlik alanlarını ele alıyor. Özellikle saha çalışmaları yürüten bu kurum, çatışma sonrası toplumsal projeler yürüttüğü gibi çözümsüz kalan çatışmalara ilişkin müzakere grupları da oluşturuyor.
57 katılımcı devletin yer aldığı AGİT’in altı Akdenizli ve 5 Asyalı İşbirliği Ortağı mevcut. Bu 57 katılımcı devlet arasında Kuzey Amerika, Orta Asya ve Avrupa’dan ülkeler var. Bunun yanında, tüm AB Üye Devletlerinin de AGİT katılımcı devleti olduğunu belirtmekte yarar var. Viyana merkezli kuruluşun kurucu üyelerinden biri Türkiye.
Helsinki Nihai Senedi’nin 50’nci Yıldönümü
Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, 1 Ağustos 2025 tarihinin Türkiye’nin Helsinki Nihai Senedi’ni imzalamasının 50’nci yıldönümü olması vurgulandı. Soğuk Savaş sırasında Doğu ve Batı Bloku arasında anlaşmazlıkların azaltılması amacı doğrultusunda AGİK sürecinin başlatıldığı belirtildi. Bu süreçte imzalanan Helsinki Nihai Senedi’nin Avrupa-Atlantik ve Avrasya coğrafyalarında diyalog ve iş birliğine dayalı güvenlik mimarisinin temelini attığı ifade edildi.
Açıklamada Türkiye’nin Helsinki Nihai Senedi’ne ilk imza atanlardan biri olduğuna değinilerek sürece en başından itibaren destek verdiği belirtildi. Böylece, Türkiye’nin bölgesel barış ve istikrara bağlı olduğu teyit edildiği ve Avrupa güvenlik mimarisine uluslararası hukuk çerçevesinde katkı sağladığı ifade edildi. Bu durumun 1994 yılında Konferans’ın AGİT’e evrilmesinin ardından da devam ettiği vurgulandı.
Bununla beraber, AGİT’in temel belgelerinden biri olan 1999 yılında İstanbul’da gerçekleştirilen AGİT Zirvesi kapsamında kabul edilen Avrupa Güvenlik Şartı’nın (İstanbul Şartı) önemine değinildi. Bu belge ile 21’inci yüzyılda AGİT ülkelerinde güvenlik, istikrar ve barışın sağlanmasına ilişkin ilke ve yöntemlerin belirlenmesine katkı sağlandığı da kaydedildi.
AGİT’in siyasi-askerî, ekonomi-çevre ve insani boyutları içeren kapsamlı güvenlik anlayışına ve en geniş bölgesel güvenlik forumu olma niteliğine atıf yapılarak Türkiye’nin de sunduğu katkılara devam edildiği dile getirildi. Önümüzdeki günlerde de Türkiye’nin çok taraflı diplomasi, diyalog ve iş birliği anlayışının devam edeceğinin altı çizildi. Mevcut sınanmalara rağmen AGİT coğrafyasında istikrar ve barışın sağlanmasına destek vermeye devam edileceği vurgulandı.
AGİT’in Dünyadaki Yerine İlişkin Değerlendirme
Doğu Blokunun yıkılmasından sonra Avrupa’nın ortak bir çatı altında toplanmasına ön ayak olan AGİT bugün çatışmalar, demokraside gerileme, otoriter yönetimler, insan hakları ve temel özgürlüklerin ihlali gibi sorunlar nedeniyle zor bir dönemden geçiyor. Özellikle Rusya’nın Ukrayna’ya saldırması sonucunda ortaya çıkan savaş ve Rusya’nın Avrupa güvenliği için temel tehdit haline gelmesi AGİT’in oluşturmaya çalıştığı barış, istikrar ve güvenlik ortamını zedeledi. ABD’nin Trump yönetiminde uluslararası ilişkilere işlemsel yaklaşımı ve uluslararası kurumlardan desteğini çekmekte olması uluslararası sisteminin temellerini oluşturan AGİT gibi kuruluşların etkinliğine sekte vuruyor. Avrupa’da barış ve güvenlik için AGİT’e önemli işler düşse de, devlet ve sivil toplum aktörlerinin bu gibi kuruluşlara destek vermesi ve çatışma yerine iş birliğini tercih etmesi belirleyici olacak.
Hatice Fulya Topyıldız, İKV Uzman Yardımcısı
